Z ziemi polskiej do włoskiej czyli uniwersalność arcydzieła

Świat Halki jest jedną z najbardziej uniwersalnych opowieści w całej twórczości Moniuszki. Każda kultura zna tę figurę: kobietę zranioną przez miłość, zepchniętą na margines przez porządek społeczny, pozostawioną samą z decyzjami, które okazały się silniejsze niż ona sama. Wersja włoska staje się tu kluczem – nie celem samym w sobie – otwarciem partytury i emocji, przez które następne spektakle, już śpiewane po polsku, będą mogły zabrzmieć pełniej, czyściej, boleśniej. To nie jest zmiana tożsamości dzieła, lecz jej odsłonięcie. Język włoski pozwala na chwilę odsunąć ciężar narodowych przyzwyczajeń i wsłuchać się w muzykę oraz relacje, które nie potrzebują lokalnych znaków rozpoznawczych.

Ta inscenizacja nie chce niczego naprawiać ani unowocześniać. Granica między światem wyobrażonym a rzeczywistym pozostaje nieostra, bo właśnie w tej niepewności rodzi się sens opery. Nie pokazujemy realistycznej wsi ani obrzędu, lecz energię wspólnoty i jej bezwład. Jest w tym świecie pogodzenie z losem poddanych, z którego jedyną ucieczką wydawała się śmierć albo szaleństwo. Jontek się nie mści. Janusz nie płaci za swoje winy. Górale tańczą dalej na halach, jakby tragedia była tylko chwilowym pęknięciem w rytmie życia. Ta obojętność jest być może najbardziej okrutna. Wspólnota trwa, tragedia zostaje wypchnięta na margines jako incydent, który nie powinien zakłócić rytmu życia. To właśnie ta obojętność okazuje się najbardziej brutalna. Pogodzenie z losem staje się normą, a jedyną ucieczką pozostaje śmierć albo szaleństwo.

Jontek jest więc antybohaterem nie z braku uczuć, lecz z nadmiaru zgody na los. A to pytanie pozostaje dziś równie aktualne jak w czasach Moniuszki: czy dobroć bez odwagi nie staje się formą współudziału.

Dlatego pojawia się myśl, by odwrócić historyczne oczywistości i oddać narrację duchowi Halki. To ona staje się przewodnikiem po tej historii, nie jako ofiara, lecz jako świadomość, która nie daje się uciszyć. Duchy nie przebaczają łatwo. Może właśnie dlatego Halka do dziś bywa bolesna dla naszej publiczności. Jakby ten głos mówił wprost, że każdej kobiecie – także tej współczesnej, wyzwolonej, niezależnej, wykształconej – może przydarzyć się miłość tak wielka, że niszczy. Poza konwencjami społecznymi, poza schematami, poza racjonalnymi układami świata. I że w tym sensie Halka nie należy do XIX wieku ani do jednego kraju. Ona wydarza się zawsze, kiedy uczucie staje się silniejsze niż porządek, który miał je chronić.

W tej historii wszystko zaczyna się od nieobecności. Nie poznajemy Haliny. Na scenę wdziera się już Halka – nazwana, opisana, zamknięta w diagnozie. Zraniona, walcząca, dotknięta szaleństwem, jakby świat widział w niej tylko efekt, nigdy procesu. To gest zaskakująco nie-operowy: odebranie bohaterce drogi, a zostawienie jej wyłącznie konsekwencji. Jakby kobieta zaczynała istnieć dopiero wtedy, gdy przestaje być wygodna. I tu pytanie wraca z całą mocą dziś: czy współczesna kobieta, walcząca o swoje uczucia i priorytety, nie bywa nadal postrzegana jako nieracjonalna, przesadzająca, zbyt intensywna. Halka nie ma już języka dialogu. Jej mową staje się ekstremum.
Szaleństwo tak lubiane przez konwencję operową. Moniuszko może, bez kompleksów, konkurować z geniuszem Donizettiego i jego szalonej Łucji, ostatnią wizją umierającej Violetty czy surowym realizmem janačkowej Jenufy.

Dlatego w tej inscenizacji narrację przejmują duchy. To one zmieniają perspektywę. Duch Halki nie jest już tylko cieniem ofiary, ale świadomością, która prowadzi nas przez historię i nie pozwala jej zamknąć. Duchy nie przebaczają łatwo, bo pamiętają to, co zostało przemilczane. One odwracają historyczne oczywistości, rozbijają spokój tych, którzy przeszli dalej. Może dlatego Halka wciąż tak boli naszą publiczność. Jakby ten głos mówił jasno, że każdej kobiecie – także tej dzisiejszej, wyzwolonej, niezależnej, wykształconej – może przydarzyć się miłość tak wielka, że niszczy. Poza konwencjami społecznymi, poza schematami, poza racjonalnym porządkiem świata. A my wciąż uczymy się, jak patrzeć na tę siłę nie jak na obłęd, lecz jak na prawdę, której nie chcemy usłyszeć.

Michał Znaniecki

Libretto – Włodzimierz Wolski
Libretto włoskie – Giuseppe Achille Bonoldi
Opera w 4 aktach
Premiera OiFP włoska – 15.05.2026 r.
Premiera OiFP polska – 16.05.2026 r.

TERMINY
15.05.2026 g. 19.00 – PRAPREMIERA WŁOSKIEJ WERSJI JĘZYKOWEJ
16.05.2026 g. 19.00 – PREMIERA POLSKIEJ WERSJI JĘZYKOWEJ
17.05.2026 g. 18.00 – włoska wersja językowa
23.05.2026 g. 19.00 – polska wersja językowa
24.05.2026 g. 18.00 – polska wersja językowa
30.05.2026 g. 19.00 – polska wersja językowa
31.05.2026 g. 18.00 – polska wersja językowa

Wykonania Halki odbywają się z materiałów Polskiego Wydawnictwa Muzycznego.